Stanisław Rybicki z ekspercką misją ochrony Wisły – nauka i praktyka w służbie środowiska

W Małopolsce powstał zespół doradczy do spraw koordynowania działań związanych z przeciwdziałaniem nadmiernemu zasoleniu Wisły i ograniczeniem ryzyka wzrostu złotej algi. Do gremium, działającego w ramach Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego, powołany został ekspert Politechniki Krakowskiej dr hab. inż. Stanisław M. Rybicki, prof. PK, wybitny specjalista w dziedzinie hydrologii i hydrotechniki z Katedry Technologii Środowiskowych Wydziału Inżynierii Środowiska i Energetyki. Odebrał nominację podczas pierwszego posiedzenia zespołu 28 lutego 2025 r.
“Zespół doradczy do spraw koordynowania działań związanych z przeciwdziałaniem nadmiernemu zasoleniu Wisły, a w konsekwencji ograniczenia ryzyka wzrostu złotej algi (prymnesium parvum) w rzece Wiśle na obszarze województwa małopolskiego” powstał jako akt przeciwdziałania zmianom klimatycznym, których efektem jest m.in. ponadnormatywny poziom temperatury wód rzecznych. – Zespół będzie się zajmował monitorowaniem parametrów fizykochemicznych Wisły oraz bieżących danych z punktów pomiarowo-kontrolnych, a także sygnałów o śniętych rybach i innych niepokojących zjawiskach. Naszym celem jest zapewnienie odpowiedniego przepływu informacji i współpracy organów i instytucji. Priorytetem jest także współdziałanie ze służbami z województwa śląskiego. Podczas posiedzeń Zespołu będziemy również dążyć do wypracowania rozwiązań prewencyjnych – mających na celu przeciwdziałanie występowaniu zjawiska nadmiernego zasolenia Wisły – mówił w trakcie specjalnego briefingu po pierwszym posiedzeniu zespołu doradczego Ryszard Śmiałek, II Wicewojewoda Małopolski, przewodniczący zespołu.
– Głównymi źródłami zanieczyszczeń rzek, które szczególnie wpływają na środowisko naturalne, są zrzuty ścieków nieoczyszczonych pochodzących z oczyszczalni. To także masowe wprowadzanie kanalizacją deszczową ścieków komunalnych, czy też ścieki ze zbiorników bezodpływowych wprowadzane do rzek z nieszczelnych zbiorników pochodzące ze spływu powierzchniowego z terenów zurbanizowanych. Jednakże aktualnie największym problemem są ścieki przemysłowe z kopalń i dużych zakładów, które mogą spowodować rozwój złotej algi – mówił w trakcie briefingu Wojciech Kozak, dyrektor Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie.
Ochrona Wisły oparta na doświadczeniach z Odry

Złota alga to mikroorganizm pojawiający się w wodzie przy bardzo wysokich stężeniach specyficznych zanieczyszczeń. Ma właściwości toksyczne dla ekosystemów wodnych. – Rzeki są niestety bardzo zanieczyszczone. Przypadek Odry był dramatycznym w skali, ale dobrym tego przykładem – mówi dr hab. inż. Stanisław M. Rybicki, prof. PK.
Mowa o katastrofie ekologicznej, która dotknęła Odrę na początku 2022 roku. Wzdłuż całego biegu rzeki wyłowiono setki ton śniętych ryb. Taka sytuacja trwała przez około 1,5 miesiąca. Bezpośrednią przyczyną katastrofy była właśnie złota alga. M.in. na bazie dramatycznych wydarzeń z Odry, władze Małopolski zdecydowały o prewencyjnym powołaniu eksperckiego zespołu doradczego dla ochrony Wisły. Sygnałem alarmowym, poprzedzającym pojawienie się algi w wodzie, jest jej zbyt wysokie zasolenie. –Wisła zasolona jest w dużej mierze przez chlorek sodu odpompowywany z wodami kopalnianymi, ale na zasolenie składają się też wszelkie inne rozpuszczone w wodzie związki chemiczne, które w Wiśle jak najbardziej występują – mówi prof. Rybicki.
Zanim w Wiśle pojawiły się wody kopalniane z chlorkiem sodu, zasolenie rzeki podnosiła nadmierna aktywność rolnicza – trafiające do niej nawozy syntetyczne – oraz ścieki zakładów chemicznych zlokalizowanych powyżej Krakowa. – Te dwa czynniki zostały zmarginalizowane, ale pojawił się wspomniany chlorek sodu. Kombinacja chlorku kopalnianego – który również był obecny w Odrze w 2022 roku – i ścieków przemysłowych, to właśnie taki układ, który powoduje, że złote algi znajdują dominację populacji i zgodnie z odwiecznymi prawami przyrody zaczynają eliminować konkurencję. Bardzo dobrze się stało, że w Małopolsce nie czekamy, aż nastąpi sytuacja dramatyczna, tylko spotykamy się w momencie, kiedy wiemy, że jest zasolenie, które potencjalnie może wywołać efekt toksyczny, gdy temperatura wód się podniesie – przyznaje prof. Rybicki.
Złota alga w sprzyjającej jej warunkach – przy zanieczyszczeniu wody i jej wysokiej temperaturze – rozmnaża się błyskawicznie, stąd tak ważne jest, aby przeciwdziałać zjawisku nadmiernego zasolenia, póki woda jest jeszcze zimna. – Przymierzamy się do wejścia w ten okres, kiedy temperatura wody się podniesie. Za 5-6 tygodni woda już będzie bardzo ciepła. Z prognoz długoterminowych wynika, że nie należy spodziewać się obfitych opadów deszczu aż do maja. Po deszczach w maju znowu z reguły trafia się suchy, gorący czerwiec i trzeba się do tego przygotować – podkreśla dr hab. inż. Stanisław M. Rybicki, prof. PK. – Powołanie takiego zespołu już teraz jest swego rodzaju dmuchaniem na zimne, ale to bardzo ważny krok. Będziemy się zastanawiać nad możliwymi działaniami w sposób racjonalny, a nie pod presją.
Eksperckie wsparcie Politechniki Krakowskiej
Prof. Rybicki podkreśla istotne znaczenie utworzenia formalnej platformy wymiany informacji, które często są sektorowe, tzn. nie wychodzą poza instytucję, która te informacje zebrała. Sprawna wymiana wiedzy pozwoli trafnie rozpoznać skalę problemu i zagrożenia. – Wydarzenia katastrofalne mają to do siebie, że z reguły są efektem długofalowych zaniedbań i nagromadzenia sytuacji niedobrych. Politechnika Krakowska dysponuje doświadczonym zespołem ekspertów i my już wiemy, że ten rok będzie suchy. Stężenia zanieczyszczeń w dużych wodach płynących takich jak Wisła czy Odra będą rosły przy mniejszej objętości wód, a razem z nimi ryzyko wystąpienia sytuacji niepożądanych. Będziemy podejmować działania prewencyjne, by temu zapobiec – deklaruje prof. Rybicki.
Zespół doradczy łączy 24 specjalistów różnych szczebli z administracji państwowej, władz państwa i województwa, administracji samorządowej, organizacji pozarządowych oraz naukowców z Politechniki Krakowskiej, Uniwersytetu Rolniczego i AGH. Eksperckie wsparcie Politechniki jest o tyle szczególne, że naukowcy uczelni od wielu lat prowadzą zaawansowane badania hydrologiczne m.in. przy współpracy z instytucjami odpowiedzialnymi za zarządzanie gospodarką wodną nie tylko na terenie Małopolski, ale całego kraju.
– Współpracujemy głównie z Wodociągami Krakowskimi, ale też Państwowym Gospodarstwem Wodnym – Wodami Polskimi. Prowadzimy badania, procesy analityczne i szeroko zakrojone przymiarki studialne do ewentualnych rozwiązań projektowych. W tej chwili na przykład pracujemy razem z Wodociągami Krakowskimi nad badaniami dotyczącymi postępowania z wodą w Wiśle w razie konieczności jej uzdatniania. Sami też prowadzimy dużo badań na Wiśle – wymienia dr hab. inż. Stanisław M. Rybicki, prof. PK.
We wrześniu ubiegłego roku Politechnika Krakowska podpisała list intencyjny dotyczący współpracy w zakresie jakości wód krakowskich z firmą T-Mobile. Dzięki temu Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki PK zyskał dostęp do wybranych wyników pomiarów zebranych przez boję analityczną T-Mobile Polska w trakcie 3-miesięcznego pilotażu realizowanego od marca do czerwca 2024 r. w okolicach krakowskiego Dąbia. Urządzenie jest zdolne do zautomatyzowanych i stałych pomiarów parametrów takich jak: stężenie zawiesiny (zmętnienie), rozpuszczony tlen, przewodność, pH i azotany. To pozwala pozyskiwać informacje nt. potencjalnych zagrożeń związanych z zanieczyszczeniami oraz nagłymi zmianami parametrów biochemicznych w rzekach. Zebrane dane zostaną wykorzystane przez Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki PK w realizowanych badaniach i pracach rozwojowych dotyczących kanalizacji deszczowej, ryzyka powodziowego oraz wód opadowych m.in. z wykorzystaniem elementów zielono-niebieskiej infrastruktury. Zebrane dane są wykorzystywane przez Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki PK w realizowanych badaniach i pracach rozwojowych dotyczących kanalizacji deszczowej, ryzyka powodziowego oraz wód opadowych m.in. z wykorzystaniem elementów zielono-niebieskiej infrastruktury.
Dr hab. inż. Stanisław M. Rybicki, prof. PK jest pracownikiem Politechniki Krakowskiej od 1986 r. W latach 1998-1999 oraz 2008-2012 był prodziekanem Wydziału Inżynierii Środowiska, a w 2016 r. objął funkcję dziekana WIŚ. W latach 2019-2024 pełnił rolę dziekana Wydziału Inżynierii Środowiska i Energetyki PK. W roku 2018 został powołany do Komitetu Gospodarki Wodnej PAN w kadencji 2019-2021, natomiast w 2020 r. został wybrany do Komitetu Inżynierii Środowiska PAN w kadencji 2020-2023. Prof. Rybicki jest od 1983 r. członkiem Polskiego Zrzeszenia Inżynierów i Techników Sanitarnych, od 2001 r. należy do Polskiej Izby Inżynierów Budownictwa, a w 2004 r. uzyskał członkostwo w International Water Association. Od 2011 r. zasiada w Radzie Programowej ds. gospodarki wodno-ściekowej Miasta Krakowa.