Hadrony, terapie przeciwnowotworowe, ocena wieku zabytków – prace badawcze naukowców PK wesprze NCN

Badanie hadronów, oszczędnego zużycia energii w budynkach, nowe terapie w leczeniu raka płuc oraz pionierskie metody oceny wieku zabytków. Takie tematy są przedmiotem badań w projektach z udziałem naukowców i naukowczyń Politechniki Krakowskiej, które otrzymały dofinansowanie z Narodowego Centrum Nauki. Dzięki zwiększeniu finansowania dla NCN wsparcie otrzyma 322 grantobiorców, których projekty były wcześniej na listach rezerwowych w konkursach OPUS, PRELUDIUM, MAESTRO i SONATA BIS. Naukowcy PK będą realizować projekty z konkursu OPUS w konsorcjach z innymi uczelniami w Krakowie i Polsce.
Tajemnice hadronów
W projekcie pt. “Nowe spojrzenie na strukturę hadronów w zderzaczach elektron-jądro” badacze z Politechniki Krakowskiej współpracować będą z pracownikami Uniwersytetu Rzeszowskiego oraz Instytutu Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk. NCN przeznaczył na realizację badań 1 564 276 zł, z tego 506 788 zł na prace prowadzone na PK, którymi kierować będzie dr hab. Agnieszka Łuszczak z Wydziału Inżynierii Materiałowej i Fizyki PK. Grant będzie realizowany we współpracy międzynarodowej z naukowcami z ośrodka CERN w Szwajcarii oraz Lund w Szwecji. Częściowo nawiązuje do badań, które realizowałam (w ramach programu MINIATURA NCN) podczas pobytu badawczego w ośrodku DESY w Hamburgu. Tym razem chcemy przeanalizować szereg problemów dotyczących struktury hadronów, które mogą być badane na zderzaczu elektronowo – jonowym (EIC), który powstanie w laboratorium w Brookhaven w USA. Ostatnio podjęto decyzję o budowie – mówi dr hab. Agnieszka Łuszczak, prof. PK.
Takie akceleratory wykorzystują wysokoenergetyczne wiązki elektronów do badania struktury materii na odległościach 100 000 razy mniejszych niż rozmiar atomu. Będą tam studiowane zderzenia elektronów i protonów oraz elektronów i jąder w szerokim zakresie energii. Zderzacz ten będzie miał świetlność około tysiąc razy większą niż wcześniejszy zderzacz HERA (Hadron-Elektron-Ringanlage), który działał w ośrodku DESY w Hamburgu w latach 1992-2007 – mówi członkini zespołu dr hab. Agnieszka Łuszczak, prof. PK z Wydziału Inżynierii Materiałowej i Fizyki Politechniki Krakowskiej.
Zespół planuje przedstawić opis teoretyczny i wykonać symulacje numeryczne szerokiego zakresu procesów występujących w tego typu reakcjach. – Wyniki badań pozwolą lepiej zrozumieć i opisać strukturę hadronów, które stanowią około 95 % masy Wszechświata. Wypracowane zostaną metody teoretyczne oraz dostarczone programy komputerowe i symulacje, które będą opisywały procesy w zderzeniach elektron-jadro w nowym eksperymencie EIC i mogą posłużyć eksperymentatorom do dalszych dabań – wyjaśnia dr hab. Agnieszka Łuszczak, prof. PK.
Energia zużywana w budynkach i jak ją odzyskać
„Budowanie elastyczności energetycznej: Mechanizmy i możliwości” to projekt realizowany wspólnie z Politechniką Opolską, dofinansowany w kwocie 955 000 zł. Elastyczność energetyczna budynku to zdolność do zarządzania jego zapotrzebowaniem i wytwarzaniem energii zgodnie z lokalnymi warunkami klimatycznymi. Wysoka elastyczność pozwala na takie zarządzanie energią niezbędną do poprawnego funkcjonowania budowli, aby wykorzystywać jej jak najwięcej w możliwie jak najbardziej efektywny sposób. Badania projektowe będą zmierzały do poszukiwania najlepszych ku temu metod, a także sposobów na skutecznie odzyskiwanie energii – głównie elektrycznej, ale też na przykład cieplnej – z różnych źródeł po to, aby ponownie ją wykorzystywać.
– Elastyczność energetyczna budynku może zapewnić wyjątkowe możliwości skutecznego zarządzania zapotrzebowaniem i komfortem cieplnym użytkowników, w szczególności w ekstremalnych warunkach pogodowych. Może również stanowić element elastycznych usług sieciowych i przyspieszyć przejście na niskoemisyjną przyszłość energetyczną – wyjaśniają autorzy projektu.
W zespole badawczym projektu ze strony PK będzie m.in. dr hab. inż. Maciej Sułowicz, prof. PK. dziekan Wydziału Inżynierii Elektrycznej i Komputerowej. Pierwsze spotkanie zespołu zostało wyznaczone na 21 czerwca tego roku. Wtedy też zostaną podjęte decyzje co do kierunków działań, a także podział obowiązków.
Nowa metoda leczenia raka płuc?
Badacze i badaczki Politechniki Krakowskiej, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy zajmą się problematyką nowotworów w projekcie o nazwie “Celowanie w kinazę adenylanową 4 (AK4) jako nowy paradygmat w leczeniu niedrobnokomórkowego raka płuc: odkrycie i ewaluacja pierwszych małocząsteczkowych inhibitorów”. Projekt został dofinansowany kwotą 1 564 317 zł. Ze strony PK w badaniach uczestniczył będzie dr inż. Przemysław Zaręba z Wydziału Inżynierii i Technologii Chemicznej.
Jak wyjaśniają autorzy projektu, jego pilność wynika z faktu, że rak płuc jest najczęściej diagnozowanym nowotworem i główną przyczyną zgonów z powodu nowotworów u mężczyzn i kobiet na całym świecie: Metabolizm komórki, mitochondria i mikrośrodowisko nowotworu stanowią ważne cele farmakologiczne dla opracowania nowych leków przeciwnowotworowych. Kinaza adenylanowa 4 (AK4) jest enzymem obecnym w mitochondriach komórki, który reguluje metabolizm i homeostazę nukleotydów adeninowych i guaninowych. W ciągu ostatniej dekady ludzka AK4 stała się nowym markerem diagnostycznym i prognostycznym oraz celem terapeutycznym dla różnych rodzajów raka, w szczególności raka płuc. Stwierdzono, że AK4 reguluje różne procesy związane z biologią i patologią komórek (np. wzrost i śmierć komórki, oddychanie komórkowe, przerzutowanie komórek nowotworowych oraz oporność na leki przeciwnowotworowe i radioterapię). AK4 zmienia metabolizm komórkowy, aby promować wzrost nowotworu i przerzuty. Jednak brak zatwierdzonych leków celujących w kinazę AK4 czy jakichkolwiek obiecujących selektywnych inhibitorów (spowalniaczy) tego enzymu utrudnia badania nad znaczeniem patologicznym i potencjałem terapeutycznym AK4 w różnych jednostkach klinicznych. Podejście odwrotnej farmakologii, które polega na testowaniu bibliotek związków na interesującym nas celu (np. enzym, receptor), jest pierwszym krokiem w nowoczesnym odkrywaniu leków.
– Celem zaplanowanych badań jest odkrycie małocząsteczkowych inhibitorów ludzkiej AK4 w oparciu o wysokoprzepustowe badanie przesiewowe, a następnie synteza i szczegółowa charakterystyka fizykochemiczna i strukturalna ich pochodnych oraz ocena aktywności biologicznej. Realizacja projektu badawczego kładzie podwaliny pod nowatorskie terapie raka płuc i innych chorób, w których rozwoju i progresji odkryto patologiczną rolę AK4. Naszym zadaniem na PK będzie otrzymywanie cząsteczek, które w kolejnym kroku będą poddawane badaniom biologicznym – mówi dr inż. Przemysław Zaręba z WiTCh PK.
Cząsteczki węgla w zaprawach murarskich kluczem do wieku zabytków
„Chronologia bezwzględna zabytkowych budowli na podstawie analizy radiowęglowej zapraw murarskich” to projekt realizowany w konsorcjum z Akademią Górniczo-Hutniczą. NCN przeznaczyło na ten z kolei projekt 1 253 842 zł. Głównym celem badań jest wyjaśnienie datowania kluczowych obiektów polskiej architektury z okresu panowania Piastów z wykorzystaniem najnowszego spektrometru masowego jonów dodatnich (PIMS), który umożliwia pomiar próbek w postaci dwutlenku węgla.
Ze względu na brak źródeł pisanych dla początków państwa polskiego, do niedawna datowanie budowli wzniesionych między X a pierwszą połową XIII wieku opierało się głównie na stratygrafii archeologicznej, czyli badaniu warstw materii na obiektach, gruntów pod nimi czy szczątków istot żywych znajdowanych w okolicy. Autorzy projektu proponują inne podejście – badanie zapraw murarskich jako potencjalnie lepszą i dokładniejszą opcję. Zaprawy zawierają węgielki spalonego drewna i to właśnie one pomagają sprecyzować datę powstania zaprawy a zarazem obiektu. – Do tego dochodzi datowanie dendrologiczne. Są też metody związane z analizą detalu, technik budowlanych i nawarstwień archeologicznych. W ten sposób szacujemy wiek obiektu na zasadzie chronologii względnej, czyli oceny czy dany obiekt jest starszy lub młodszy od innego, a także chronologii bezwzględnej, czyli wskazania w jakich latach dany obiekt powstawał – mówi dr hab. Klaudia Stala, prof. PK.
Zespół Politechniki Krakowskiej zajmuje się głównie wytypowaniem obiektów, które będą właściwe do badań. Wybrano ich w sumie 18 zlokalizowanych w historycznych dzielnicach: Małopolsce i na Dolnym Śląsku, reprezentujących korpus architektury w okresie X-XIII wieku. W Krakowie są to między innymi wawelskie obiekty wczesnoromańskie: rotunda św. Feliksa i Adaukta, kościół św. Gereona, tzw. sala na 24 słupach, rotunda „B”, oraz kościoły św. Wojciecha i Najświętszego Salwatora i tynieckie Opactwo Benedyktynów. W skład zespołu badawczego wchodzą z Politechniki: dr hab. Klaudia Stala, dr inż. arch. Dominik Przygodzki, dr sztuki i konserwatorka malarstwa Katarzyna Kołodziejczyk oraz prof. dr hab. inż. arch. Andrzej Kadłuczka.
(jp, m)