Wolniej znaczy bezpieczniej – eksperci ds. bezpieczeństwa ruchu drogowego postulują zmiany w prawie. Rozmowa z prof. Stanisławem Gacą z Politechniki Krakowskiej

12.11.2024
Udostępnij ten artykuł:
PKProfStanislawaGaca
Fot. Kuba Paduch

14 zaleceń i propozycji zmian w prawie, które mogą zwiększyć bezpieczeństwo na polskich drogach, opracowali eksperci z prof. Stanisławem Gacą z Politechniki Krakowskiej (Katedra Dróg, Kolei i Inżynierii Ruchu na Wydziale Inżynierii Lądowej) na czele. W listopadzie przedstawili je na posiedzeniu Parlamentarnego Zespołu ds. Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego. – Padła deklaracja zarówno ze strony Ministerstwa Infrastruktury jak i przewodniczącej Zespołu pani poseł Pauliny Matysiak, że nasze zalecenia będą analizowane i wdrażane – zdradza prof. Stanisław Gaca. Eksperci postulują m.in. obniżenie dopuszczalnej prędkości na autostradach ze 140 do 120 km/h, zwiększenie kar za „siedzenie na ogonie” i „poganianie światłami”, odbieranie prawa jazdy za przekraczanie prędkości o 50 km/h i więcej również poza obszarem zabudowanym czy uregulowanie prawem kar za organizowanie i udział w nielegalnych wyścigach samochodowych. Statystyki wypadków drogowych w Polsce pokazują, że zmiany są konieczne. Samo podsumowanie tegorocznej akcji “Znicz” to 161 wypadków ze 193 rannymi i 11 ofiarami śmiertelnymi w ciągu 4 dni!

– Zacznijmy lokalnie. Czy są jakieś punkty drogowe w Krakowie, w których Pana zdaniem brakuje fotoradarów?

Prof. dr hab. inż. Stanisław Gaca, Katedra Dróg, Kolei i Inżynierii Ruchu WIL PK: – To trudne pytanie. Decyzja o umiejscowieniu fotoradaru powinna wynikać z wiedzy o rzeczywistych prędkościach w danym miejscu, liczbie przekroczeń limitów i liczbie wypadków z tego wynikających. Społeczeństwo raczej nie akceptuje fotoradarów tam, gdzie komuś “wydaje się, że jest niebezpiecznie”. Akurat w Krakowie ruch na dużej części ulic jest zagęszczony, co w oczywisty sposób ogranicza możliwe do osiągnięcia prędkości. Mamy też dużo skrzyżowań z sygnalizacją świetlną. Powstaje pytanie czy zasadnym jest instalowanie fotoradarów, by wyeliminować 3-5% kierowców, którzy na odcinku 600 metrów między dwoma skrzyżowaniami przyspieszają do 100 km/h. Rozważyłbym natomiast takie działania na odcinkach z przejściami dla pieszych. Był kiedyś problem na ulicy Generała Andersa, gdzie nagminnie przekraczana była dopuszczalna prędkość. Umieszczono tam fotoradar z równoczesnymi środkami fizycznymi typu zwężenie przed przejściem dla pieszych do jednego pasa ruchu i problem zniknął.

– Jest Pan zwolennikiem przywrócenia samorządom możliwości instalowania fotoradarów, którą utraciły decyzją Sejmu przed wyborami w 2015 roku.

– Tak. Obecnie jest to w gestii Głównego Inspektora Transportu Drogowego, który nie ma mocy i środków, żeby samodzielnie w sposób znaczący zwiększyć liczebność punktów pomiarowych, a w Polsce jest ich zdecydowanie za mało.

– Niecałe 600. We Włoszech – kraju powierzchniowo porównywalnym z Polską – jest prawie 10 razy więcej.

– Zgadza się. Jeśli decyzyjność w tym temacie wróci do samorządów, to po pierwsze, będą mogły partycypować w kosztach rozwoju tej infrastruktury. Po drugie, mając ku temu uprawnienia i uzasadnione przypuszczenie, że instalacja fotoradaru poprawi bezpieczeństwo drogowe w danym miejscu, samorządy o wiele szybciej będą mogły taką instalację wykonać. Dzięki temu liczba fotoradarów w Polsce znacząco wzrośnie, co – oprócz oczywistych zalet związanych z bezpieczeństwem – pomoże też odciążyć policjantów drogówki. Więcej fotoradarów, to mniej kierowców łamiących przepisy o dopuszczalnej prędkości, a więc mniejsza konieczność badania tego zjawiska przez funkcjonariuszy, którzy w tym czasie będą mogli skupić się na innych czynnościach.

– W marcu tego roku w Krakowie odbył się Kongres Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego. Przewodniczył Pan Radzie Programowej wydarzenia i wspólnie z Mirosławem Bajorem – dyrektorem programowym cyklu “Konferencje Specjalistyczne nauka-praktyka-biznes” – przedstawił w finale obrad 14 zaleceń, w tym zmian w przepisach, które mogą przynieść szybką poprawę bezpieczeństwa w ruchu drogowym w Polsce. Jakie to postulaty?

– Wszystkie zalecenia można podzielić na trzy zasadnicze grupy. Pierwsza dotyczy usprawnienia zarządzania prędkością. Tutaj mamy np. obniżanie limitów prędkości czy omówione już stosowanie fotoradarów. Od razu zaznaczę, że nie chodzi tu tylko o restrykcje, ale też dostosowywanie infrastruktury drogowej w taki sposób, aby odpowiadała na oczekiwania użytkowników i podpowiadała im właściwy sposób zachowania. Mowa o zarówno fizycznych ograniczeniach,  na przykład progach zwalniających, jak również rozwiązaniach planistycznych – typu strefa tempo 30. Druga grupa postulatów proponuje bardziej skuteczny nadzór nad ruchem drogowym ze strony organów państwowych, a co za tym idzie, lepszą egzekucję przepisów. Wśród kierowców polskich panuje duże poczucie bezkarności, co widać choćby na przykładzie kompletnie niezrozumiałej dla mnie bezsilności policji w walce z nielegalnymi wyścigami samochodowymi. W końcu trzecia grupa postulatów zmierza do szukania narzędzi, służących ograniczaniu udziału w ruchu drogowym osób z różnego typu zaburzeniami, utrudniającymi poprawne kierowanie pojazdem.

– 6 listopada 2024 roku przedstawiliście zalecenia ekspertów BRD na posiedzeniu Parlamentarnego Zespołu ds. Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego. Jak zostały przyjęte?

– Padła deklaracja, zarówno ze strony Ministerstwa Infrastruktury, jak i przewodniczącej Zespołu pani poseł Pauliny Matysiak, że będą analizowane i – odpowiednio do wyniku tych analiz – wdrażane. Lista zaleceń została przekazana do resortu już po Kongresie i Ministerstwo Infrastruktury podjęło pracę nad realizacją dużej części naszych propozycji m.in. w zakresie zmian oznakowania ostrzegającego o pomiarach prędkości bez dokładnego wskazywania jego miejsca lub rezygnacji z takiego ostrzegania. Zresztą nasi eksperci z Politechniki Krakowskiej wspólnie z innymi uczelniami i przedstawicielami Ministerstwa Infrastruktury przygotowali zestaw nowych praktyk w projektowaniu bardziej bezpiecznej i przyjaznej infrastruktury drogowej. Opracowaliśmy na przykład wytyczne do uspokojenia ruchu na drogach zamiejskich i przejściach przez małe miejscowości za pomocą fizycznych ograniczeń ruchu drogowego. Przygotowaliśmy również wytyczne dot. hierarchizacji sieci dróg i stopniowania dozwolonych na nich prędkości w zależności od ich rzeczywistej funkcji. Kierowcy czasem nie rozumieją, dlaczego na długiej, prostej, niezabudowanej drodze mają ograniczenie do 40 km/h, bo nie wiedzą, że droga ta np. pełni funkcję pomocniczą względem innej trasy. Mechanizm waloryzacji wysokości mandatów może się spotkać z pewnym oporem środowisk prawniczych, ale mimo wszystko jestem optymistą, że uda się wszystko wprowadzić.

– Prawnicy sprzeciwiają się też zaostrzeniu klasyfikacji niektórych wypadków drogowych ze skutkiem śmiertelnym jako zabójstw. Pomysł co jakiś czas wraca w debacie publicznej nad takimi zdarzeniami.

– Ten opór akurat rozumiem. Zabójstwo zakłada jakiś element celowości – jakiś plan, który do tego zmierza. Tymczasem wypadki drogowe są najczęściej efektem tragicznych w skutkach błędów ludzkich lub trudnych czy wręcz niemożliwych do przewidzenia zdarzeń losowych. Oczywiście mogą być sytuacje, gdzie okoliczności zdarzenia sugerują kompletny brak odpowiedzialności i wówczas sugerowałbym działania zmierzające do proporcjonalnego wymiaru kary, może nawet równej karze za zabójstwo. Jestem jednak zdania, że nikt, kto decyduje się kierować pojazd w celach transportowych, nie robi tego z zamiarem, by kogoś zabić i musimy takich ludzi odróżniać. Pytanie czy oni mają świadomość, że ich błąd może doprowadzić do czyjejś śmierci. Nawet w przypadku zabójstw w toku procesu sądowego o taki czyn odbywają się liczne analizy różnych okoliczności czy stanu psychologicznego osoby oskarżonej, które prowadzą sędziów do orzekania różnych wymiarów kar.

– Czy jest Pan za tym, aby elementem procedury uzyskania lub odzyskania prawa jazdy były obowiązkowe badania psychologiczne?

– Zdecydowanie tak. Kilka lat temu wspólnie z psychologiem Uniwersytetu Jagiellońskiego dr hab. Antonim Wontorczykiem, prof. UJ, przeprowadziliśmy na próbie około 5 tysięcy kierowców badanie ankietowe dotyczące rozumienia i odczytywania znaków drogowych o nietypowym charakterze, tak zwanych znaków eksperymentalnych*. Chodziło o to, by sprawdzić czy te znaki są skuteczne w swoim zamyśle, ale też czy pomagają w podejmowaniu decyzji podczas jazdy. Mieliśmy jednak jeszcze jeden cel. Mniej więcej 600 ankiet było skonstruowanych pod kątem określenia profilu osobowościowego tych osób. Z naszych i innych badań wynika, że 5-10% uczestników ruchu to osoby z różnego typu zaburzeniami, które mogą utrudniać prawidłowe zachowania w ruchu drogowym. Wiele z tych osób ma na przykład ograniczoną zdolność do przetwarzania informacji, ograniczoną zdolność percepcji czy z góry wrogie nastawienie do komunikatów nakazujących jakieś zachowanie. Takie cechy mogą w jakimś stopniu tłumaczyć zjawisko agresji wśród kierowców czy lekceważenie przepisów drogowych.

– Jedno z Waszych zaleceń wywołało wiele kontrowersji w mediach. Proponujecie obniżyć dopuszczalną prędkość na polskich autostradach…

– Obecny limit 140 km/h jest najwyższy w Europie. Mówi się, że na niemieckich autobahnach jest wyższy, bo go po prostu nie ma, ale to nie do końca prawda. W Niemczech zaleca się, by nie jechać autostradami szybciej niż 130 km/h, bo jeśli ktoś to zrobi i dojdzie do wypadku, to taki kierowca jest bezwzględnie traktowany jako współwinny zdarzenia. Innymi słowy jechanie po niemieckich autostradach z prędkością powyżej 130 km/h jest traktowane jak jechanie na własną odpowiedzialność i to też nie we wszystkich landach. Na niektórych autostradach stosuje się ograniczenia prędkości do 130 km/h za pomocą znaków i przekroczenie tego limitu już grozi karą. W większości pozostałych krajów europejskich limit wynosi 120 km/h. Polska na tym tle jest ewenementem i naszym zdaniem nie powinna być. Sugerujemy limit 120 km/h, bo to prędkość zbliżona do takiej, która kierującemu pojazdem umożliwia dość szeroki zakres reakcji w sytuacji zagrożenia. Ale nawet obniżenie limitu do 130 km/h to już duża różnica w możliwościach manewru w stosunku do 140 km/h.

– Na koniec pytanie ogólne. Czy w Pana ocenie na polskich drogach można czuć się bezpiecznie?

– Wskaźniki niestety nie są dla nas pochlebne. Pod względem poziomu zagrożenia w polskim ruchu drogowym plasujemy się powyżej średniej europejskiej. W 2023 roku Polska notowała 52 ofiary śmiertelne w wyniku wypadków drogowych na milion mieszkańców. Taki sam wynik miały Włochy i Słowacja. Gorzej było tylko w Bułgarii, Chorwacji, Grecji, Litwie i Łotwie. Jeżeli decydenci polscy wyznaczyliby sobie cel, aby Polska była w pierwszej piątce najbezpieczniejszych krajów Unii Europejskiej dla kierowców, to musiałbym powiedzieć, że nam dużo brakuje. Warto jednak zwrócić uwagę, że ten stan rzeczy bardziej odnosi się do zachowania kierowców niż do infrastruktury drogowej, która stale jest rozwijana i dostosowywana do współczesnych wymagań bezpieczeństwa, w czym pomagają chociażby specjaliści z naszego Wydziału Inżynierii Lądowej. Na pewno nie można powiedzieć, że nic się nie zmienia. Na początku lat 90. statystyki mówiły o prawie 8000 ofiar śmiertelnych powodowanych wypadkami drogowymi rocznie. Rok temu było to niecałe 2 tysiące. Trzeba uszanować pracę, która ten progres umożliwiła. Pracę specjalistów od inżynierii drogowej, ale też pracę edukacyjną, pracę policji, pracę kontroli stanu technicznego pojazdów. Zrobiliśmy bardzo dużo, ale możemy zrobić więcej.

*  „Study on the Relationship between Drivers’ Personal Characters and Non-Standard Traffic Signs Comprehensibility”, International Journal of Environmental Research and Public Health, Antoni Wontorczyk, UJ, Stanisław Gaca, Politechnika Krakowska

Prof. dr hab. inż. Stanisław Gaca – pracownik naukowy Katedry Dróg, Kolei i Inżynierii Ruchu Wydziału Inżynierii Lądowej Politechniki Krakowskiej, międzynarodowy ekspert w zakresie drogownictwa, w tym bezpieczeństwa ruchu drogowego, silnie związany z praktyką inżynierską. Autor licznych opracowań eksperckich na zlecenie Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad, Krajowej Rady Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego oraz Ministerstwa Infrastruktury. Członek Rady Naukowej przy Generalnym Dyrektorze Dróg Krajowych i Autostrad (od 2017 r.). Od 2016 r. pracuje w dwóch grupach roboczych Forschungsgesellschaft für das Straßenwesen (Niemcy), opracowujących zmiany w wytycznych szkolenia audytorów bezpieczeństwa ruchu drogowego i realizacji tego audytu. Członek Komisji Budownictwa Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (od 2003 r.). Uczestniczył w realizacji 15 grantów badawczych, z tego w 6 jako ich kierownik. Jest autorem i współautorem ponad 170 publikacji naukowych. Z Politechniką Krakowską związany od 1978 r.(absolwent Wydziału Budownictwa Lądowego PK w specjalności „drogi, ulice, lotniska”), pełnił m.in. funkcje dyrektora Instytutu Inżynierii Drogowej, Kolejowej i Transportu WIL PK, kierownika Katedry Budowy Dróg i Inżynierii Ruchu WIL PK.

(jp)

14 propozycji zmian w przepisach o ruchu drogowym, opracowanych przez prof. Stanisława Gacę oraz Mirosława Bajora *:

  1. Rozszerzenie obowiązku zachowania odległości pomiędzy pojazdami „połowa prędkości” na wszystkie drogi, nie tylko szybkiego ruchu.
  2. Znaczne zwiększenie kar za „siedzenie na ogonie” oraz „poganianie światłami” wraz z obowiązkiem kierowania sprawcy na badania psychologiczne.
  3. Odbieranie prawa jazdy kierującym przekraczającym dopuszczalną prędkość o 50 km/h i więcej również poza obszarem zabudowanym.
  4. Odbieranie prawa jazdy za omijanie pojazdu, którego kierowca zatrzymał się w celu przepuszczenie pieszych lub rowerzystów.
  5. Obniżenie dopuszczalnej prędkości jazdy na zamiejskich drogach wojewódzkich, powiatowych i gminnych z 90 km/h do 80 km/h.
  6. Obniżenie dopuszczalnej prędkości jazdy na autostradach ze 140 km/h do 120 km/h.
  7. Przywrócenie możliwości instalowania fotoradarów oraz odcinkowych pomiarów prędkości przez jednostki samorządowe oraz zarządców linii kolejowych.
  8. Wprowadzenie odpowiedzialności administracyjnej przez posiadacza pojazdu (zamiast poszukiwania kierującego) oraz usunięcie warunku, że dopiero przekroczenie prędkości dopuszczalnej o 10 km/h lub więcej może być podstawą do nałożenia kary.
  9. Wprowadzenie oznakowania ostrzegającego o nadzorze bez dokładnego wskazywania jego miejsca lub rezygnacja z ostrzegania.
  10. Wprowadzenie limitów prędkości obowiązujących wyłącznie okresowo, w trudnych warunkach pogodowych: śliska nawierzchnia, zmniejszona przejrzystość powietrza.
  11. Wprowadzenie zróżnicowanych okresów, na jakie zatrzymuje się prawo jazdy w zależności od rodzaju wykroczenia oraz stopnia przekroczenia prędkości czy odległości pomiędzy pojazdami.
  12. Stworzenie uregulowań prawnych, które w sposób bezpośredni penalizowałyby organizowanie i udział w nielegalnych wyścigach samochodowych lub motocyklowych.
  13. Zlikwidowanie konieczności składania zeznań na posterunku policji przy zgłoszeniach na policyjną skrzynkę „stop agresji drogowej”.
  14. Wprowadzenie mechanizmu waloryzacji wysokości mandatów.

* Wnioski z KONGRESU BEZPIECZEŃSTWA RUCHU DROGOWEGO 2024

Przewijanie do góry